راهنمای مراقبت از فیستول و گرافت دیالیزی

نارسایی مزمن کلیه  ممکن است شرایط خاص و محدودیت‌هایی برای شما ایجاد کند. اما اجازه ندهید این محدودیت‌ها بر تمام جنبه‌های زندگی شما تأثیر بگذارد. از خود مراقبت کنید با: مراقبت از دسترسی عروقی، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی مناسب و مصرف صحیح داروها.

زمانی که کلیه‌ها عملکرد مناسبی ندارند، مواد زائد و آب اضافی در خون و بدن شما تجمع می‌یابد. برای دفع این مواد، همودیالیز (دیالیز خونی) انجام می‌شود. خون از طریق راه‌های دسترسی عروقی به دستگاه دیالیز منتقل می‌شود تا پس از عبور از فیلترهای خاص، تصفیه شده و به بدن شما بازگردد.برای دیالیز سه نوع دسترسی عروقی وجود دارد: فیستول، گرافت و کاتتر موقت یا دائم. درباره کاتتر جداگانه توضیح خواهیم داد.

فیستول با ایجاد ارتباط بین شریان و ورید مجاور، حوضچه‌ای برای دسترسی بهتر به جریان خون می‌سازد و بهترین گزینه برای همودیالیز است. ایجاد آن نیاز به یک جراحی کوچک دارد و مچ دست یا آرنج بهترین محل‌ها هستند. مزایای فیستول: طول عمر بالا، مستعد عفونت نیست، جریان خون بسیار خوب، احتمال لخته و انسداد کم. معایب فیستول: 1 تا 4 ماه زمان نیاز دارد تا قابل استفاده شود، لازم است هر بار به فیستول سوزن زده شود.

 گرافت دومین گزینه برای دسترسی عروقی است که بین ورید و شریان نزدیک آن با یک لوله مصنوعی ارتباط برقرار می‌شود. مزایای گرافت: بعد از آماده شدن، جریان خون خوبی دارد. معایب گرافت: طول عمر کمتری نسبت به فیستول، بیشتر مستعد عفونت است، حداقل دو هفته زمان نیاز دارد، مستعد تشکیل لخته است، لازم است هر بار به گرافت سوزن زده شود.

نحوه مراقبت از فیستول و گرافت

• بعد از ایجاد فیستول یا گرافت، برای جلوگیری از تورم، تا چند هفته عضو را بالا نگه دارید. به مدت 4-5 روز هیچ کاری با دستی که در آن گرافت و فیستول‌گذاری انجام شده است، انجام ندهید. برای کشیدن بخیه محل جراحی با پزشک مربوطه هماهنگ شوید. برای شروع همودیالیز از طریق فیستول یا گرافت، از پزشک معالج اجازه بگیرید.
• در روزهای اول پس از ایجاد گرافت و فیستول، از کاهش فشار خون خود جلوگیری کنید تا جریان خون مناسبی به فیستول و گرافت برسد. در صورت احساس افت فشار خون، دراز کشیده و پاهای خود را بالاتر از سطح بدن قرار دهید. در صورت اسهال و استفراغ و پایین آمدن شدید فشار خون، هرچه سریع‌تر به بیمارستان مراجعه کنید. از مصرف داروهای پایین‌آورنده فشار خون بدون مشورت با پزشک معالج خودداری کنید.
• هر روز عملکرد فیستول را با گذاشتن آرام دست بر روی فیستول یا گرافت کنترل کنید. کاهش احساس لرزش و از بین رفتن نبض نشانه از کار افتادن فیستول یا گرافت است که باید به سرعت به پزشک مراجعه کنید.
• علائم عفونت مانند قرمزی، تورم، تب، درد شدید و نشت خون، بی‌حسی، خارش شدید، درد، عفونت یا هر نوع برجستگی غیرطبیعی را به پزشک یا پرستار دیالیز خود گزارش کنید.
• برای بالا بردن کارایی فیستول یا گرافت، روزانه ورزش‌هایی مانند فشردن توپ پلاستیکی یا خمیر مجسمه‌سازی را به طور مرتب انجام دهید.
• از دست دارای فیستول و گرافت، خون‌گیری و یا کنترل فشار خون انجام نشود؛ زیرا ممکن است سبب پارگی آن‌ها شود. از بلند کردن وسایل بالاتر از 2 کیلوگرم با دست دارای فیستول یا گرافت خودداری کنید.
• موهای دست دارای فیستول و گرافت را با تیغ شیو نزنید. از کندن پوسته‌های محل فیستول یا گرافت خودداری کنید.فیستول یا گرافت را نخارانید تا خراشیده نشود. ناخن‌های شما می‌توانند منبع عفونت باشند. در دست دارای فیستول و گرافت، از بستن ساعت و دستبند خودداری کنید. در فواصل بین دیالیز، برای جلوگیری از خشکی پوست محل فیستول، از پماد مرطوب‌کننده استفاده کنید.
• از پوشیدن لباس‌های تنگ که باعث فشار به محل فیستول و گرافت می‌شود، خودداری کنید.
• هنگام خواب، مراقب باشید که فشاری به ناحیه فیستول و گرافت وارد نشود. از بی‌حرکتی مداوم دست دارای فیستول یا گرافت خودداری کنید.
• ناحیه فیستول خود را قبل از دیالیز با آب گرم و صابون و بعد از دیالیز با آب سرد و صابون شستشو دهید. بهتر است برای جلوگیری از خونریزی، تا چند ساعت پس از دیالیز حمام نروید.
• برای افزایش عمر فیستول یا گرافت، در تغییر محل ناحیه تزریق سوزن‌ها در هر جلسه دیالیز با پرسنل همکاری کنید. پرستار باید محل فیستول یا گرافت را قبل از وارد کردن سوزن‌ها با محلول ضدعفونی‌کننده تمیز کند. بعد از ضدعفونی، به محل فیستول یا گرافت خود دست نزنید. هنگام کار با فیستول یا گرافت، پرستار و بیمار باید نکات ایمنی (ماسک و دستکش) را رعایت کنند.
• در طی دیالیز، از سرفه یا عطسه به سمت محل فیستول یا گرافت خودداری کنید.
• اگر بعد از خارج کردن سوزن‌ها، خودتان روی فیستول یا گرافت را نگه داشته‌اید، یک دستکش تمیز بپوشید و از گاز تمیز استفاده کنید.
• در صورت کبودی محل فیستول یا گرافت، در روز دیالیز از کمپرس سرد و در روزهای بعد از کمپرس گرم استفاده کنید. مراقب باشید که کمپرس را مستقیماً روی فیستول یا گرافت نگذارید.

واحد ارتقاء سلامت مرکز آموزشی پژوهشی درمانی ۲۲ بهمن نیشابور