7 رفتار خود مدیریتی دیابت
سوالات رایج و باور های اشتباه درباره دیابت
آیا افراد مبتلا به دیابت باید شکر، نان، برنج و سیب زمینی را از برنامه غذایی خود حذف کنند؟
آیا خوراکی های بدون شکر برای افراد مبتلا به دیابت آزاد است و به هر میزان که بخواهند میتوانند از این خوراکی ها استفاده کنند؟
میوه خوراکی سالمی است و حتی اگر زیاد استفاده شود مشکلی ندارد؟
آیا مصرف موز، انگور، طالبی و هندوانه در دیابت ممنوع است؟
آیا مصرف توت خشک، کشمش و خرما قند خون را بالا نمی برد؟
آیا همه افراد مبتلا به دیابت به عوارض دیابت دچار میشوند؟
آیا دیابت قابل درمان است؟
تزریق انسولین باعث چاقی میشود یا اگر انسولین استفاده می کنم یعنی در کنترل دیابت شکست خورده ام؟
تا زمانی که انسولین مصرف نمیکنیم دیابت جدی نیست.
نیازی به تست قند ندارم و از روی علائم متوجه وضعیت قند خون خود میشوم.
همه افراد چاق به دیابت مبتلا میشوند یا افراد لاغر به دیابت مبتلا نمیشوند یا تنها مصرف زیاد محصولات قندی باعث بروز دیابت میشود.
دیابت با مصرف داروهای گیاهی به جای انسولین قابل درمان است.
همودیالیز چیست؟
همودیالیز درمانی برای نارسایی شدید است.زمانی که کلیهها به درستی کار نمیکنند، مواد زائد و مایعات در خون تجمع مییابند. همودیالیز بخشی از عملکرد کلیههای ناکارآمد را بر عهده میگیرد تا مایعات و مواد زائد را از بدن خارج کند. همودیالیز معمولاً زمانی ضروری است که تقریباً 90 درصد یا بیشتر از عملکرد کلیه از دست رفته باشد. عملکرد کلیه میتواند بهطور سریع (آسیب حاد کلیوی) یا بهطور تدریجی (بیماری مزمن کلیوی) از بین برود. در مراحل اولیه بیماری کلیوی، میتوان از داروها و درمانهای دیگر برای حفظ عملکرد کلیه و به تأخیر انداختن نیاز به همودیالیز استفاده کرد. گاهی همودیالیز جهت حمایت از کلیه و سایر ارگانها در مسمومیتها مثل مسمومیت با الکل نیز انجام میشود.
کدام نوع دیالیز بهتر است؟
زمانی که همودیالیز ضروری میشود، شما و تیم درمان کلیهتان باید مزایا و معایب دو نوع همودیالیز را در نظر بگیرید:
- همودیالیز (در یک مرکز دیالیز یا در خانه)
- دیالیز صفاقی
انتخاب بین گزینههای دیالیز تحت تأثیر عوامل مختلفی از جمله در دسترس بودن، راحتی، مشکلات پزشکی زمینهای، شرایط خانه و سن قرار دارد. برخی افراد ممکن است به دلیل شرایط سلامتی دیگر، سن یا ترجیحات شخصی، تصمیم بگیرند که اصلاً همودیالیز نکنند. این انتخابها بهتر است با بحث درباره خطرات و مزایا با متخصص کلیه (نفرولوژیست) و دیگر اعضای تیم درمانی شما انجام شود. بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیوی نیز باید امکان دریافت پیوند کلیه را با نفرولوژیست خود بررسی کنند.
چه زمانی باید دیالیز شروع شود؟
نفرولوژیست شما در تصمیمگیری درباره زمان شروع همودیالیز به شما کمک خواهد کرد. عملکرد کلیه شما (که با آزمایشهای خون و گاهی اوقات آزمایشهای ادرار اندازهگیری میشود)، سلامت کلی، وضعیت تغذیه، علائم، کیفیت زندگی، ترجیحات شخصی و عوامل دیگر بر تصمیمگیری در مورد زمان شروع همودیالیز تأثیر میگذارد. همودیالیز باید قبل از اینکه بیماری کلیوی به مرحلهای برسد که عوارض تهدیدکننده زندگی ایجاد کند، آغاز شود.
مقدار عملکرد کلیه شما معمولاً با استفاده از نتایج یک آزمایش خون رایج به نام کراتینین سرم برای محاسبه سطح تخمینی نرخ تصفیه گلومرولی (eGFR) تخمین زده میشود. گاهی اوقات، یک آزمایش خون جدیدتر به نام سیستاتین-C میتواند برای این محاسبه استفاده شود. هرچه سطح کراتینین در خون بالاتر باشد، مقدار عملکرد کلیه یا GFR شما کمتر است. بهطور کلی، زمانی که عملکرد کلیه تقریباً 20 درصد از حالت طبیعی باشد، میتوان در لیست انتظار پیوند کلیه قرار گرفت. بسیاری از بیماران باید زمانی که عملکرد کلیه آنها تقریباً 6 تا 10 درصد از حالت طبیعی است، همودیالیز را شروع کنند، اگرچه این مقدار متغیر است. بیشتر بیماران در این سطح پایین از عملکرد کلیه برخی علائم خواهند داشت؛ شروع همودیالیز معمولاً این علائم را بهبود میبخشد. بیشتر بیماران واقعاً نیازی به شروع همودیالیز ندارند تا زمانی که علائمی داشته باشند، و هیچ سطح مشخصی از عملکرد کلیه وجود ندارد که در غیاب علائم، شروع همودیالیز بهطور مطلق ضروری باشد، اگرچه برخی نفرولوژیستها حتی در غیاب علائم، توصیه میکنند که همودیالیز زمانی آغاز شود که سطح eGFR بهطور تقریبی به 10 mL/min/1.73 m² (که این عدد توسط آزمایشگاهها گزارش میشود) کاهش یابد. بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیوی و برخی از بیماران مبتلا به آسیب حاد کلیوی مقدار نرمالی ادرار تولید میکنند، اما ادرار مواد زائد بدن را از بین نمیبرد.
اگر آزمایشهای خون نشان دهند که کلیهها بهطور بسیار ضعیف یا اصلاً کار نمیکنند؛ اگر مقادیر خطرناک در آزمایش خون وجود داشته باشد، مانند غلظت بسیار بالای پتاسیم در خون؛ یا اگر علائمی مانند گیجی یا خونریزی که به بیماری کلیوی مربوط میشود وجود داشته باشد، همودیالیز باید بهسرعت آغاز شود به شرطی که تصمیم به انجام همودیالیز مزمن اتخاذ شده باشد.
چطور برای همودیالیز آماده شوم؟
برای بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیوی، آمادهسازی برای همودیالیز باید حداقل چند ماه قبل از نیاز به آن انجام شود. بهویژه، شما نیاز به انجام یک روش برای ایجاد یک راه دسترسی عروقی چند هفته تا چند ماه قبل از شروع همودیالیز دارید.
دسترس عروقی : ایجادیک مسیر عروقی برای خارج کردن خون از بدن، گردش آن از طریق دستگاه دیالیز و سپس بازگشت آن به بدن با سرعتی بیشتر از آنچه که از طریق یک ورید معمولی امکانپذیر است، می باشد. سه نوع اصلی دسترس وجود دارد: فیستول اولیه، گرافت و کاتتر ورید مرکزی. نامهای دیگر برای یک دسترس شامل فیستول یا شنت است.
ایجاد راه دسترسی عروقی باید قبل از شروع همودیالیز ایجاد شود زیرا نیاز به زمان برای بهبود دارد قبل از اینکه بتوان از آن استفاده کرد. بحث درباره دسترسی عروقی باید حتی زودتر آغاز شود زیرا شما باید از آسیب رساندن به عروق خونی که در نهایت برای دسترسی استفاده خواهند شد، خودداری کنید. داشتن یک خط IV یا کشیدن خون مکرر در بازوی که برای دسترسی استفاده خواهد شد، میتواند به وریدها آسیب برساند و مانع از استفاده از آنها برای دسترسی همودیالیز شود. دسترسی معمولاً در بازوی غیر غالب ایجاد میشود؛ برای یک فرد راستدست این بازوی چپ خواهد بود.
پس از قرار دادن دسترس، مهم است که به مرور زمان آن را نظارت و مراقبت کنید.
فیستول نوع مطلوب دسترسی عروقی برای بیشتر بیماران است. این نیاز به یک روش جراحی دارد که یک ارتباط مستقیم بین یک شریان و یک ورید ایجاد میکند. صرفنظر از مکان یا نحوه ایجاد آن، دسترسی زیر پوست قرار دارد. در طول همودیالیز، دو سوزن به دسترسی وارد میشود. خون از بدن از طریق یک سوزن خارج میشود، از طریق دستگاه دیالیز گردش میکند و از طریق سوزن دیگر به دسترسی برمیگردد.فیستول معمولاً دو تا چهار ماه قبل از اینکه برای همودیالیز استفاده شود، ایجاد میشود. در این مدت، ناحیه میتواند بهبود یابد و بهطور کامل توسعه یابد یا “بالغ” شود یا برسد.
گرافت : گاهی اوقات، وریدهای بازوی بیمار برای ایجاد یک فیستول مناسب نیستند. در این موارد، یک جراح میتواند از یک لوله انعطافپذیر و شبیه به لاستیک برای ایجاد یک مسیر بین یک شریان و یک ورید استفاده کند. این به نام پیوند مصنوعی شناخته میشود. پیوند زیر پوست قرار دارد و به همان شیوهای که فیستول استفاده میشود، استفاده میشود، با این تفاوت که سوزنهای استفاده شده برای همودیالیز در مواد پیوند قرار میگیرند نه در ورید خود بیمار.
پیوندها سریعتر از فیستولها بهبود مییابند و معمولاً میتوانند تقریباً دو تا سه هفته پس از ایجاد آنها استفاده شوند. با این حال، عوارضی مانند تنگی عروق خونی و عفونت در مورد پیوندها بیشتر از فیستولها است.
کاتتر ورید مرکزی: کاتتر ورید مرکزی از یک لوله نازک و انعطافپذیر استفاده میکند که در یک ورید بزرگ (معمولاً در گردن) قرار میگیرد. این ممکن است در صورتی توصیه شود که دیالیز باید بهطور فوری آغاز شود و بیمار فیستول یا گرافت کارا نداشته باشد. این نوع دسترسی معمولاً فقط برای مدت کوتاهی استفاده میشود. با این حال، در برخی موارد، ممکن است مشکلاتی در نگهداری فیستول یا گرافت وجود داشته باشد و مسیر ورید مرکزی برای دسترسی بلندمدت استفاده شود.
کاتترها بالاترین خطر عفونت و بدترین عملکرد را در مقایسه با سایر انواع دسترسی دارند؛ آنها باید تنها در صورتی استفاده شوند که فیستول اولیه یا گرافت را نتوانند نگهداری کنند.
تغییرات غذایی: برخی از بیماران، بهویژه آنهایی که در مرکز همودیالیز درمان میشوند، باید قبل و در حین درمان همودیالیز تغییراتی در رژیم غذایی خود ایجاد کنند. این تغییرات اطمینان حاصل میکند که شما دچار اضافه بار مایعات نشوید و تعادل مناسب پروتئین، کالری، ویتامینها و مواد معدنی را مصرف کنید.
یک رژیم غذایی کم سدیم، پتاسیم و فسفر ممکن است توصیه شود و مقدار مایعات (در نوشیدنیها و غذاها) ممکن است محدود شود. یک متخصص تغذیه میتواند به شما کمک کند تا غذاهایی را انتخاب کنید که با درمان همودیالیز سازگار باشد.
در کجا میتوان دیالیزر انجام داد؟
همودیالیز میتواند در یک مرکز دیالیز یا در خانه انجام شود.
درمان در خانه :درمان همودیالیز در خانه نیازمند آموزش و حمایت مداوم از سوی ارائهدهندگان خدمات بهداشتی، از جمله نفرولوژیستها و پرستاران ویژه آموزشدیده است. این نوع درمان هزینه بالایی برای تهیه تجهیزات و ارائه خدمات دارد، اما به بیماران این امکان را میدهد که زندگی مستقلتری داشته باشند و معمولاً نتایج بقا بهتری نسبت به درمان در مراکز دیالیز کسب کنند. همودیالیز خانگی میتواند در طول روز یا شب انجام شود و برنامههای درمانی میتوانند شامل چهار تا هفت درمان در هفته باشند.
برای انجام همودیالیز خانگی، بیمار به یک دستگاه دیالیز و لوازم جانبی مانند مخازن تصفیه آب، دیالیزرها و داروها نیاز دارد. برخی از دستگاهها ممکن است نیاز به تغییرات برقی و لولهکشی در خانه داشته باشند. سیستمهای جدید همودیالیز خانگی قابل حمل هستند و میتوانند در حین سفر استفاده شوند، اگرچه بسیاری از بیماران ممکن است برای دیالیز در مرکز در محلی که سفر میکنند، برنامهریزی کنند. این نوع درمان به بیماران اجازه میدهد تا در راحتی خانه خود بمانند و مسئولیت بیشتری برای مراقبت از خود بر عهده بگیرند.
درمان در مرکز دیالیز: همودیالیز میتواند در یک بیمارستان، یک کلینیک وابسته به بیمارستان یا یک کلینیک مستقل انجام شود. مراکز با پرستاران و تکنسینهای مراقبت از بیمار که همگی در مراقبت از شما همراه با یک نفرولوژیست و اغلب یک ارائهدهنده خدمات پیشرفته دیگر شرکت میکنند، مجهز هستند. بهطور کلی، همودیالیز در مرکز بین سه تا پنج ساعت طول میکشد (میانگین سه و نیم تا چهار ساعت) و سه بار در هفته انجام میشود. شما میتوانید در طول درمان مطالعه کنید یا بخوابید و معمولاً به تلویزیون دسترسی دارید. خوردن، نوشیدن و بازدیدکنندگان معمولاً در یک مرکز دیالیز محدود هستند.
همودیالیز همچنین میتواند در شب (که به آن همودیالیز شبانه گفته میشود) در یک مرکز دیالیز انجام شود، معمولاً سه بار در هفته در حالی که شما در مرکز خوابیدهاید. مانند همودیالیز شبانه خانگی، زمان بیشتری برای آمادهسازی و تمیز کردن نیاز است. همودیالیز شبانه همچنین به نظر میرسد مزایای قابل توجهی نسبت به درمانهای همودیالیز معمولی در مرکز که سه بار در هفته و به مدت سه تا چهار ساعت انجام میشود، ارائه میدهد. این درمانهای طولانیتر میتوانند به بهبود قابل توجهی در سلامتی شما منجر شوند، علائم را در حین و بین درمانها کاهش دهند و کیفیت زندگی را بهبود بخشند.
آیا میتوان در سفر دیالیز انجام داد؟
مراکز دیالیز در سرتاسر ایران و بسیاری از نقاط دیگر جهان قرار دارند. بیمارانی که به دیالیز نیاز دارند اما تمایل به سفر دارند، میتوانند یک قرار ملاقات در یک مرکز دیالیز در محلی که سفر میکنند، ترتیب دهند (که به آن مرکز موقت گفته میشود). برنامهریزی باید شش تا هشت هفته قبل از سفر آغاز شود تا اطمینان حاصل شود که فضا در دسترس است. میتوانید سوالات بیشتر را از مرکز دیالیز خودتان بپرسید.
مرکز دیالیزی که معمولاً درمانهای دیالیز را در آن انجام میدهید، باید اطلاعاتی درباره تاریخچه پزشکی شما، از جمله نتایج آزمایشهای اخیر و سوابق درمانی، فهرست داروها، اطلاعات بیمه و هر گونه نیاز خاص به مرکز موقت ارائه دهد.
بیماران مبتلا به مشکلات پزشکی مزمن، از جمله کسانی که به دیالیز نیاز دارند، باید برای سفر از خانه با دقت برنامهریزی کنند. این ممکن است شامل حمل داروهای اضافی و نسخههای مکتوب، یک دستگاه شناسایی پزشکی و یک فهرست از اطلاعات تماس ارائهدهندگان خدمات بهداشتی باشد.
چطور بفهمیم دیالیز مفید و درست بوده؟
آزمایش خون: بیماران تحت همودیالیز، چه در خانه و چه در مرکز، با آزمایشهای خون تحت نظارت قرار میگیرند تا اطمینان حاصل شود که زمان و نوع درمانهای همودیالیز (که به آن تجویز همودیالیز گفته میشود) بهینه است. مطالعات نشان دادهاند که تجویز صحیح همودیالیز سلامتی را بهبود میبخشد، از عوارض جلوگیری میکند و بقا را افزایش میدهد. آزمایش خون حداقل یک بار در ماه انجام میشود و ممکن است بر اساس نتایج آزمایش، تغییراتی در تجویز همودیالیز انجام شود.
نظارت بر وزن بدن: از آنجایی که کلیههای ناکارآمد نمیتوانند مایعات کافی را از بدن خارج کنند، همودیالیز باید این وظیفه را انجام دهد. تجمع مایعات بین درمانهای همودیالیز میتواند منجر به عوارض شود. بیشتر بیماران قبل و بعد از همودیالیز وزن میشوند و از آنها خواسته میشود که وزن خود را بهصورت روزانه در خانه نظارت کنند. اگر وزن شما بین درمانها بیشتر از حد معمول افزایش یابد، با ارائهدهنده خدمات بهداشتی خود تماس بگیرید.
چطور از راه دسترسی عروقی محافظت کنم؟
مراقبت از دسترسی شما برای جلوگیری از عوارض بسیار مهم است. عوارض ممکن است حتی اگر شما احتیاط کنید، رخ دهند، اما با رعایت چند احتیاط، این عوارض کمتر شایع خواهند بود:
- هر روز دسترسی را با صابون و آب گرم بشویید و همیشه قبل از همودیالیز این کار را انجام دهید. از خراشیدن ناحیه یا تلاش برای برداشتن زخمها خودداری کنید.
- هر روز ناحیه را برای نشانههای عفونت، از جمله گرما و قرمزی، بررسی کنید.
- هر روز بررسی کنید که آیا خون در دسترسی جریان دارد یا خیر. باید یک لرزش (به نام “ترو”) در دسترسی وجود داشته باشد. اگر این لرزش غایب یا تغییر کند، به ارائهدهنده خدمات بهداشتی خود اطلاع دهید. گاهی اوقات، نظارت بر جریان در حین درمان دیالیز با استفاده از سونوگرافی (امواج صوتی) انجام میشود. این نظارت سرعت جریان خون در طول درمان دیالیز را اندازهگیری میکند.
- مراقب باشید که به بازوی که دسترسی در آن قرار دارد، آسیب نرسانید؛ از پوشیدن لباسهای تنگ یا جواهرات، حمل اشیای سنگین یا خوابیدن بر روی بازو خودداری کنید. اجازه ندهید که کسی از این بازو خون بگیرد یا فشار خون را اندازهگیری کند.
- محلهای سوزن را در دسترسی بچرخانید. از فشار ملایم برای متوقف کردن خونریزی هنگام برداشتن سوزن استفاده کنید. اگر بعداً خونریزی رخ داد، فشار ملایم را اعمال کنید؛ اگر خونریزی پس از 30 دقیقه متوقف نشود یا اگر خونریزی شدید باشد، با پزشک یا اورژانس 115 تماس بگیرید.
عوارض جانبی دیالیز چیست؟
بیشتر بیماران همودیالیز را به خوبی تحمل میکنند. با این حال، عوارض جانبی همودیالیز ممکن است رخ دهد. فشار خون پایین شایعترین عارضه است و میتواند با سرگیجه، تنگی نفس، کرامپهای شکمی، کرامپهای عضلانی، تهوع یا استفراغ همراه باشد. برخی از بیماران ممکن است پس از جلسه همودیالیز احساس خستگی یا شسته شدن کنند.
درمانها و اقدامات پیشگیرانه برای ناراحتیهایی که ممکن است در طول دیالیز رخ دهد، وجود دارد. بسیاری از این عوارض جانبی به تجمع بیش از حد نمک و مایعات بین درمانهای دیالیز مربوط میشوند که میتوان با نظارت دقیق بر میزان نمک و مایعات مصرفی، آنها را به حداقل رساند.
کی با اورژانس یا پزشک تماس بگیرم؟
- در صورت ضعف و بی حالی شدید، خونریزی شدید از ناحیه دسترسی عروقی با اورژانس 115 تماس بگیرید.