پانکراتیت چیست؟
پانکراتیت حاد به التهاب پانکراس اشاره دارد که باعث درد شدید و ناگهانی در شکم میشود. پانکراس ارگانی است که در قسمت پشتی وسط شکم قرار دارد (شکل 1). این ارگان مایعات گوارشی و برخی هورمونها، از جمله انسولین، تولید میکند. پانکراتیت معمولاً بهدلیل سنگهای صفراوی یا مصرف الکل بهطور متوسط تا سنگین در طول سالها ایجاد میشود.
اکثر حملات پانکراتیت حاد منجر به عوارض نمیشوند و اکثر افراد با مراقبت پزشکی بهطور بدون مشکل بهبود مییابند. با این حال، درصد کمی از افراد دچار بیماری جدیتری میشوند که نیاز به مراقبت پزشکی شدید دارد. در تمام موارد، تعیین علت زمینهای پانکراتیت حاد و در صورت امکان، درمان این وضعیت برای جلوگیری از عود آن ضروری است.
این موضوع به پانکراتیت حاد یا شروع ناگهانی پانکراتیت میپردازد.
علل پانکراتیت چیست؟
علل زمینهای متعددی برای پانکراتیت حاد وجود دارد، اما 60 تا 75 درصد از تمام موارد بهدلیل سنگهای صفراوی یا سوء مصرف الکل ایجاد میشود.
- پانکراتیت ناشی از سنگهای صفراوی: از آنجا که کیسه صفرا و پانکراس یک مجرای تخلیه مشترک دارند، سنگهای صفراوی که در این مجرا گیر میکنند، میتوانند جریان طبیعی آنزیمهای پانکراس را مسدود کرده و باعث ایجاد پانکراتیت حاد شوند.
- پانکراتیت الکلی: الکل یکی از علل شایع پانکراتیت حاد است. پانکراتیت الکلی در افرادی که سابقه طولانیمدت سوء مصرف الکل دارند، شایعتر است.
- پانکراتیت ناشی از دارو: تعدادی از داروهایی که برای درمان شرایط پزشکی استفاده میشوند، میتوانند پانکراتیت حاد را تحریک کنند.
- پس از ERCP: کولانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد اندوسکوپیک (ERCP) یک روش است که برای ارزیابی کیسه صفرا یا پانکراس انجام میشود. پانکراتیت حاد در حدود 3 تا 5 درصد از افرادی که تحت ERCP قرار میگیرند، منجر به پانکراتیت می شود. بیشتر موارد پانکراتیت ناشی از ERCP خفیف هستند.
- شرایط ارثی: پانکراتیت حاد میتواند بهدلیل شرایط ارثی، مانند هیپرلیپیدمی خانوادگی (سطح بالای تری گلیسیرید خون) و پانکراتیت ارثی ایجاد شود. این شرایط معمولاً در کودکان و جوانان رخ میدهد.
- غیرقابل توضیح: در حدود 20 درصد از افراد مبتلا به پانکراتیت حاد، هیچ علت زمینهای شناسایی نمیشود. این وضعیت بهعنوان پانکراتیت ایدیوپاتیک نامیده میشود. بخشی از این گروه در طول زمان حملات اضافی را تجربه خواهند کرد.
علائم پانکراتیت چیست؟
پانکراتیت حاد معمولاً با درد شدید و ناگهانی در قسمت بالای شکم ظاهر میشود، اگرچه شرایط پزشکی دیگری نیز میتوانند این نوع درد را ایجاد کنند. درد ممکن است دور بدن شما را بگیرد و به کمر در الگوی نوار مانند منتشر شود یا بهطور مستقیم به کمر تابش کند. درد معمولاً چند روز طول میکشد و معمولاً با خم شدن به جلو تسکین مییابد. برخی افراد فقط کمی حساسیت شکمی دارند و در 5 تا 10 درصد از افراد، هیچ دردی وجود ندارد.
در افرادی که دچار پانکراتیت ناشی از سنگهای صفراوی هستند، ممکن است درد کیسه صفرا قبل از درد پانکراس رخ دهد. درد کیسه صفرا (که بهعنوان کولیک صفراوی نامیده میشود) در قسمت بالای راست شکم رخ میدهد و به کمر و شانه راست گسترش مییابد. درد به تدریج شدت میگیرد، ثابت است و ممکن است با حالت تهوع و استفراغ همراه باشد. درد کیسه صفرا معمولاً پس از صرف غذا رخ میدهد.
در افرادی که دچار پانکراتیت الکلی هستند، علائم پانکراتیت حاد معمولاً یک تا سه روز پس از نوشیدن الکل یا پس از قطع مصرف الکل ایجاد میشود. در بیشتر افراد، درد با حالت تهوع و استفراغ همراه است. در موارد شدید، علامت اولیه ممکن است شوک یا کما باشد.
تشخیص پانکراتیت چگونه است؟
تشخیص پانکراتیت حاد میتواند دشوار باشد زیرا علائم و نشانههای پانکراتیت مشابه سایر شرایط پزشکی هستند. تشخیص معمولاً بر اساس تاریخچه پزشکی، معاینه فیزیکی و نتایج آزمایشهای تشخیصی است. برای تشخیص، نیاز است که دو مورد از سه مورد زیر وجود داشته باشد:
- درد شکمی معمولی
- افزایش سه برابری یا بیشتر مقادیر آنزیمهای پانکراس در خون
- التهاب غده در سیتیاسکن یا امآرآی.
تعداد و نوع آزمایشها به شدت پانکراتیت حاد و علل زمینهای احتمالی بستگی دارد.
پس از تشخیص پانکراتیت حاد، آزمایشهای اضافی برای تعیین علت زمینهای مورد نیاز است. این اطمینان حاصل میکند که درمان صحیح برای جلوگیری از عود پانکراتیت ارائه میشود.
- آزمایشهای تصویربرداری: آزمایشهای تصویربرداری اطلاعاتی درباره ساختار پانکراس، مجاری تخلیهکننده پانکراس و کیسه صفرا و بافتهای اطراف پانکراس ارائه میدهند. آزمایشهای تصویربرداری ممکن است شامل اشعه ایکس شکم، سینه، سیتیاسکن یا امآرآی شکم باشد.
- کولانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد اندوسکوپیک (ERCP): ERCP یک روش است که میتواند برای حذف سنگها از مجرای صفراوی استفاده شود اگر پانکراتیت شما بهدلیل سنگهای صفراوی یا سایر مشکلات با مجاری صفراوی یا پانکراس باشد. علاوه بر این، ERCP میتواند برای درمان برخی از علل پانکراتیت استفاده شود.
درمان پانکراتیت چطور است؟
اهداف درمان پانکراتیت حاد کاهش التهاب پانکراس و اصلاح علت زمینهای آن است. درمان معمولاً نیاز به بستری شدن در بیمارستان برای حداقل چند روز دارد.
- پانکراتیت خفیف: پانکراتیت خفیف معمولاً با مراقبتهای حمایتی ساده که شامل نظارت بر علائم حیاتی، داروهای کنترل درد و مایعات وریدی است، بهبود مییابد. ممکن است در چند روز اول به شما اجازه ندهند که چیزی بخورید اگر حالت تهوع و استفراغ قابل توجهی داشته باشید.
- پانکراتیت حاد با شدت متوسط و شدید: این نوع نیاز به نظارت و مراقبت حمایتی بیشتری دارد. این به این دلیل است که پانکراتیت شدید میتواند منجر به عوارض بالقوه تهدیدکننده زندگی، از جمله آسیب به قلب، ریه و کلیهها شود. افرادی که دچار پانکراتیت با این شدت هستند، ممکن است در واحد مراقبتهای ویژه بهدقت تحت نظارت قرار گیرند.
در این زمان، ممکن است یکی یا چند مورد از درمانهای زیر به شما داده شود:
- مایعات وریدی برای کمک به جلوگیری از کمآبی بدن.
- بسیاری از بیماران با پانکراتیت حاد با شدت متوسط و شدید ممکن است در مراحل اولیه بیماری خود قادر به خوردن نباشند. در عوض، ممکن است از طریق لولهای که از طریق بینی یا دهان به روده کوچک وارد میشود، تغذیه شوید.
اگر نتوانید تغذیه لولهای را تحمل کنید یا نتوانید با تغذیه لولهای به اندازه کافی مواد مغذی دریافت کنید، ممکن است به صورت وریدیو از طریق سرم های خوراکی تغذیه شوید. میتوانید به تدریج پس از برطرف شدن درد و بازگشت عملکرد روده به حالت طبیعی، دوباره شروع به خوردن کنید.
- تقریباً 30 درصد از افراد با پانکراتیت حاد شدید دچار عفونت در بافت آسیبدیده پانکراس میشوند. آنتیبیوتیکها میتوانند از عفونتها جلوگیری کرده و عفونتهای موجود را کنترل کنند.
- پانکراتیت حاد گاهی اوقات با آسیب گسترده و/یا عفونت بافت پانکراس پیچیده میشود. در این موارد، بافت آسیبدیده و/یا عفونی ممکن است به معده یا دوازدهه تخلیه یا از طریق روشی به نام نکروکتومی برداشته شود. نکروکتومی میتواند بهعنوان یک روش کمتهاجمی انجام شود.
- درمان پانکراتیت ناشی از سنگهای صفراوی: در افرادی که دچار پانکراتیت ناشی از سنگهای صفراوی هستند، درمان پانکراتیت معمولاً با درمان سنگهای صفراوی ترکیب میشود. این ممکن است شامل روشی برای رفع انسداد ناشی از سنگها باشد.
پانکراتیت ناشی از سنگهای صفراوی در 30 تا 50 درصد از افراد پس از حمله اولیه پانکراتیت عود میکند. برداشتن جراحی کیسه صفرا (کولهسیستکتومی) معمولاً در طول همان بستری در موارد خفیف توصیه میشود تا از عود آن جلوگیری شود.
در بزرگسالان سالخورده و افرادی که مشکلات پزشکی جدی دارند، ممکن است برداشتن کیسه صفرا ایمن نباشد. در این صورت، کولانژیوپانکراتوگرافی رتروگراد اندوسکوپیک میتواند برای بزرگ کردن دهانه مجرای صفراوی انجام شود. این کار به سنگها از کیسه صفرا اجازه میدهد تا عبور کنند و به جلوگیری از عود پانکراتیت حاد کمک میکند.
مراقبت التهاب پانکراس چیست؟
- داروها را طبق نظر پزشک و در فواصل منظم مصرف کنید و از قطع دارو بدون اجازه پزشک خودداری کنید. ممکن است نیاز باشد قند خون خود را کنترل کنید و در صورت لزوم از انسولین تجویز شده استفاده کنید.
- وضعیت نشسته در حالی که تنه خم شده یا وضعیت خوابیده به پهلو (در حالی که زانوها به سمت شکم هستند) جهت کاهش درد مناسب است. روشهای شلکننده نظیر تنفس عمیق و روشهای خیالانگیز و پرتکننده حواس (مانند گوش دادن به موزیک، تماشای تلویزیون و خیاطی) برای کاهش درد کمککننده است.
- شما باید مصرف چربی را کاهش دهید و از غذاهای سرخکردنی خودداری کنید. به جای آن، غذاهای سبک و مغذی مانند میوهها، سبزیجات و پروتئینهای کمچرب (مانند مرغ بدون پوست و ماهی) را انتخاب کنید. غذاهایی مانند پوره سیبزمینی، خرما، گوشت، لبنیات و تخممرغ توصیه میشود و بهتر است از غذاهای کمچرب و ترجیحاً آبپز استفاده کنید. همچنین، از خوردن غذاهای سنگین و نفاخ مانند کلهپاچه، آبگوشت و آش خودداری کنید. شاید به دلیل مشکلات ناشی از سوءجذب لازم باشد بامتخصص تغذیه مشورت کنید.
- بهتر است وعدههای غذایی کوچک و مکرر بخورید تا فشار کمتری به پانکراس شما وارد شود. از مصرف غذاهای سنگین و پر حجم، خصوصاً در زمان شب، خودداری کنید.به اندازه کافی مایعات، به ویژه 6 تا 8 لیوان آب، بنوشید تا از کم آب شدن جلوگیری کنید.
- مصرف قهوه و ادویهجات را محدود کنید، زیرا این موارد میتوانند ترشحات پانکراس و معده را افزایش دهند. از مصرف الکل خودداری کنید.ترک سیگار میتواند به بهبود وضع پانکراس شما کمک کند. حفظ وزن سالم یا کاهش وزن بهطور ایمن میتواند به بهبود عملکرد لوزالمعده و کاهش خطر ابتلا به سنگهای صفراوی کمک کند
- با برطرف شدن علائم بیماری، میتوانید با نظر پزشک فعالیت طبیعی خود را به تدریج از سر بگیرید. در التهاب پانکراس مزمن، محدودیتی از نظر فعالیت در زمان ابتلا به این بیماری وجود ندارد.
- اگر التهاب پانکراس باعث بروز علائم افسردگی شده است، با یک روانپزشک صحبت کنید.
- اگر شما یا یکی از اعضای خانواده دارای علائم پانکراتیت حاد باشید، به پزشک مراجعه کنید. در صورت بروز علائم زیر در حین یا پس از درمان، نیز باید به پزشک مراجعه کنید: یرقان یا زردی پوست و چشمها، تب 38 درجه سانتیگراد یا بالاتر، کاهش وزن مداوم، علائم کمبود کلسیم نظیر انقباضات عضلانی یا تشنج.
- اگر علائم زیر را داشتید، هر چه سریعتر با نزدیکترین اورژانس بیمارستان یا با پزشک خود تماس بگیرید: درد شدید شکمی که بیش از 30 دقیقه طول کشیده است و درد همراه با تهوع شدید یا استفراغ.